نویسنده: kashkaf

وب سایت: http://kashkaf.7gardoon.com

تاریخ وتمدن مقدمه‌  مشرق‌ زمين‌ گاهواره‌ تمدن‌ در اينكه‌ روزگاري‌ مشرق‌ زمين‌ گاهواره‌ تمدن‌ بوده‌ است‌ شكي‌ نيست‌ بدان‌ جهت‌ كه‌ علم‌ وصنعت‌ محل‌ و وطن‌ خاصي‌ ندارد بلكه‌ هر كجا تمدن‌ و فرهنگ‌ باشد علم‌ همانجاست‌ و ديگراينكه‌ علم‌ نور است‌ و سير علوم‌ در بشر مانند حركت‌ محسوس‌ آفتاب‌ است‌. همانطوريكه‌ آفتاب‌ از شرق‌ طلوع‌ و در مغرب‌ غروب‌ مي‌كند و دوباره‌ از مغرب‌ به‌ مشرق‌مي‌رسد سير علوم‌ نيز بدين‌ منوال‌ است‌; ما امروز در همان‌ حالت‌ هستيم‌ كه‌ علوم‌ و صنايع‌ را ازاروپا و آمريكا مي‌گيريم‌. تا چه‌ وقت‌ باز مشرق‌ زمين‌ كانون‌ علوم‌ و صنايع‌ گردد و اروپائيان‌محتاج‌ اخذ و اقتباس‌ از ما شوند دور نيست‌. مرحوم‌ همائي‌ در كتاب‌ تاريخ‌ علوم‌ اسلامي‌ اين‌ امررا بعيد نمي‌داند: ذالك‌ فضل‌ ا... يوتيه‌ من‌ يشاء تاريخ‌ گواه‌ همين‌ مطلب‌ است‌ كه‌ روزگاري‌ مشرق‌ زمين‌ گاهواره‌ تمدن‌ بوده‌ و در اين‌ ميان‌ قرن‌هفتم‌ از ويژگي‌ خاصي‌ برخوردار بوده‌ است‌. از يك‌ طرف‌ قتل‌ و كشتار و از طرف‌ ديگر شكوفائي‌علم‌ و دانش‌ و اين‌ قرن‌ در درون‌ خود نابغه‌اي‌ را پروراند كه‌ توانست‌ علم‌ و سياست‌ را با سرپنجه‌تدبير و دين‌ و اخلاق‌ را با انگشت‌ تنوير پيوندي‌ جانانه‌ زند و از به‌ خدمت‌ گرفتن‌ چنين‌دستگاهي‌ توانست‌ قله‌هاي‌ فرو ريخته‌ علم‌ و دانش‌ را دوباره‌ برافراشته‌ نمايد و او كسي‌ نبود جز<خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي>‌.  خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ در يك‌ نگاه‌ اسم‌محمد بن‌ حسن‌ مكي‌ ابو جعفر معروف‌ به‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ ولادت‌11 جمادي‌ الاول‌ سال‌ 597 هجري‌ در طوس‌ وفات‌18 ذي‌ الحجه‌ سال‌ 672 هجري‌ در كاظمين‌ مدت‌ عمر75 سال‌  اساتيد خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ در عقليات‌ : شاگرد فريدالدين‌ داماد و او شاگرد سيدصدرالدين‌ سرخسي‌ و او شاگرد افضل‌الدين‌و او شاگرد ابوالعباس‌ لوگري‌ و او شاگرد بهمنيار و او شاگرد ابوعلي‌ سينا. در شرعيات‌ : شاگرد پدر بزرگوار خود و او شاگرد امام‌ فضل‌ ا...راوندي‌ و او شاگرد سيد مرتضي‌علم‌ الهدي‌ و حضور در حوزه‌ درس‌ فقه‌ محقق‌ حلي‌ . در رياضيات‌ : كمال‌ الدين‌ محمد حاسب‌ . كمال‌ الدين‌ يونس‌ موصلي‌ و قطب‌ الدين‌ مصري‌ وابوالسعادات‌ اصفهاني‌ .  شاگردان‌ خواجه‌ خواجه‌ اصيل‌ الدين‌ فرزند خواجه‌ نصير، علامه‌ حلي‌ ، قطب‌ الدين‌ شيرازي‌ ابن‌ميثم‌ بحراني‌ ، كمال‌ الدين‌ افسطي‌ آبي‌ ـ سيد ركن‌ الدين‌ استرآبادي‌ ـ ابن‌الفوطي‌ كمال‌الدين‌بغدادي‌ ابن‌ الخوام‌ عمادالدين‌ ـ ابن‌طاووس‌ ـ اثيرالدين‌ دوماني‌ ، حمويني‌ .  تأليفات‌ : بيشتر در زمينه‌ كلام‌ ـ حكمت‌ ـ رياضيات‌ ـ الهيات‌ ـ تعليم‌ و تربيت‌ ـ اخلاق‌ و ديگر علوم‌اسلامي‌ است‌ كه‌ قريب‌ به‌ 80 جلد از آن‌ مشخص‌ است‌ كه‌ تعدادي‌ در داخل‌ و مابقي‌ دركتابخانه‌هاي‌ خارج‌ از كشور موجود است‌ .  خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ و آيت‌ا حسن‌زاده‌ آملي‌ در حال‌ حاضر در جمع‌ جامعه‌ مدرسين‌ حوزه‌ علميه‌ قم‌ آگاهترين‌ به‌ مسايل‌ نجومي‌ و رياضي‌قديم‌ آيت‌ا حسن‌زاده‌ آملي‌ مي‌باشند كه‌ ساليان‌ متمادي‌ در زمينه‌ رياضي‌ و نجوم‌ تدريس‌ وتحقيقاتي‌ داشته‌اند كه‌ بخشي‌ از آن‌ در زمينه‌ آثار خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ مي‌باشد كه‌ ذيلا ازنظرتان‌ مي‌گذرد: رياضيات‌ تشريح‌ الافلاك‌ شيخ‌ بهائي‌ فارسي‌ هيأت‌ شرح‌ چغميني‌ كتب‌ متوسطات‌ تدريس‌مباحث‌ وقت‌ و قبله‌، بيست‌ باب‌ اسطرلاب‌ خواجه‌ نصير، و هفتاد باب‌ شيخ‌ بهائي‌. تأليفات‌: 1ـ شرح‌ زيج‌ بهادري‌ به‌ فارسي‌ 2ـ دروس‌ في‌ معرفه‌الوقت‌ و القبله‌ به‌ عربي‌ 3ـ رساله‌ درسي‌ فصل‌ در معرفت‌ وقت‌ و قبله‌ بفارسي‌ 4ـ شرح‌ اكرمانالاوس‌ در مثلثات‌ كروي‌ به‌ عربي‌ 5ـرساله‌ در ميل‌ كلي‌ 6ـ رساله‌ در ظل‌ (تانژايت‌)و...  خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ و نبوغ‌ حضرت‌ علي‌ (ع‌) مي‌فرمايند كه‌ انسان‌ داراي‌ دو عقل‌ هست‌ عقل‌ مطبوع‌ و عقل‌ مسموع‌ماداميكه‌ عقل‌ مطبوع‌ نباشد عقل‌ مسموع‌ نمي‌تواند كاري‌ انجام‌ دهد و بهمين‌ مضمون‌ علم‌مطبوع‌ و مسموع‌ هم‌ داريم‌ العلم‌ علمان‌ مطبوع‌ و مسموع‌ و لاينفع‌ المسموع‌ اذالم‌ يكن‌ المطبوع‌ دانش‌ بر دو قسم‌ است‌ دانش‌ فطري‌ كه‌ در نهاد انسان‌ است‌ و دانش‌ شنيدني‌ و هر گاه‌ با دانش‌فطري‌ همراه‌ نباشد سودي‌ نمي‌دهد در هر صورت‌ در احاديثي‌ كه‌ عقل‌ را بر دو قسم‌ كرده‌اند نهايتٹهمان‌ علم‌ و دانش‌ است‌. دانش‌ فطري‌ جايگاهي‌ است‌ كه‌ دانش‌ شنيدني‌ در آنجا آشيانه‌ مي‌گذارد;دانش‌ فطري‌ خدادادي‌ است‌ كه‌ خداوند به‌ يك‌ نفر داده‌ كه‌ در ميان‌ اجتماع‌ خودمان‌ زياد ديده‌ شده‌كه‌ افرادي‌ كه‌ درس‌ نخوانده‌ و تحصيل‌ نكرده‌اند ولي‌ از يك‌ هوش‌ سرشاري‌ برخوردارند كه‌ موردتوجه‌ و مشورت‌ مردم‌ قرار مي‌گيرند بخاطر همان‌ دانش‌ و عقل‌ طبيعي‌ كه‌ خداوند در وجود آنهانهاده‌ است‌ چنين‌ انسانهايي‌ اگر موفق‌ شوند و درس‌ بخوانند واقعٹ نابغه‌ مي‌شوند. اكثر دانشمندان‌و صاحبان‌ ابتكار همانها هستند كه‌ عقل‌ و دانش‌ فطري‌ آنها خدادادي‌ بوده‌ و توانستند بكمك‌تحصيل‌ و تدريس‌ و يا به‌ تعبيري‌ عقل‌ و دانش‌ شنيدني‌ باين‌ درجه‌ برسند و خواجه‌ نصيرالدين‌طوسي‌ بي‌ شك‌ از كساني‌ است‌ كه‌ از عقل‌ و دانش‌ و هوش‌ فطري‌ برخوردار بوده‌ و بكمك‌تحصيل‌ دانش‌ توانسته‌ نبوغ‌ خود را به‌ بلوغ‌ برساند شاهد بر اين‌ مدعا مطلب‌ حاجي‌ خليفه‌ ازدانشمندان‌ اهل‌ تسنن‌ در كتاب‌ مشهورش‌ كشف‌ الظنون‌ است‌، ايشان‌ در طبقات‌ علما نكته‌ بسيارجالبي‌ دارد كه‌ مي‌گويد; دانشمندان‌ دو دسته‌ هستند بعضي‌ مصرفي‌ هستند از اين‌ و آن‌ مي‌گيرندو دستمايه‌ كارشان‌ قرار مي‌دهند كه‌ اين‌ خود يك‌ هنر است‌ دسته‌ ديگر آنها هستند كه‌ خودشان‌منبع‌ هستند از آنها گرفته‌ مي‌شود آنها از كسي‌ نمي‌گيرند و براي‌ مثال‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌را معرفي‌ كرده‌ و مي‌گويد كاالنصيرالطوسي‌.  خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ و رياضيات‌ در گذشته‌ فنون‌ رياضي‌ به‌ چهار دوره‌ تقسيم‌ مي‌شده‌ است‌: 1ـ دوره‌ ابتدائي‌ كه‌ اصول‌ اقليدس‌ را مي‌خواندند 2ـ دوره‌ متوسط شامل‌ علوم‌ رياضي‌ بين‌ ابتدائي‌ و عالي‌ 3ـ دوره‌ عالي‌ كه‌ كتاب‌ محبسطي‌ را مي‌خواندند 4ـ دوره‌ پيشرفته‌ كه‌ به‌ آن‌ اكر مي‌گفتند در ميان‌ دانشمندان‌ رياضي‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ را معمار و پدر رياضي‌ مي‌دانند بدان‌ جهت‌ كه‌بخش‌ عظيمي‌ از تأليفات‌ و تحريرات‌ او درباره‌ نجوم‌ و رياضي‌ مي‌باشد. بخشي‌ از كتب‌ رياضي‌او بشرح‌ ذيل‌ مي‌باشد: 1ـ كتاب‌ كشف‌ القناع‌ عن‌ اسرار شكل‌ قطاع‌ كه‌ خواجه‌ نصير در اين‌ كتاب‌ اثبات‌ كرده‌ كه‌ از يك‌شكل‌ قطاع‌ هندسي‌ مي‌توان‌ 497624 شكل‌ ديگر هندسي‌ بدست‌ آورد. 2ـ كتاب‌ جوامع‌ الحساب‌ با التخت‌ و التراب‌ كه‌ درباره‌ جمع‌ و تفريق‌ و كسرها است‌. 3ـ الرساله‌ الشافيه‌ عن‌ الشك‌ في‌ الخطوط المتوازيه‌ موضوع‌ قواعد هندسي‌ از اصول‌ پنجم‌اقليدس‌ است‌. 4ـ رساله‌اي‌ در اثبات‌ اينكه‌ ممكن‌ نيست‌ مجموع‌ دو عدد مربع‌ فرد عدد مربع‌ باشد.و..  تحريرات‌: 1ـ تحرير اصول‌ اقليدس‌: اقليدس‌ رياضي‌داني‌ بوده‌ است‌ كه‌ پيش‌ از ميلاد در اسكندريه‌مي‌زيسته‌ مجموعه‌ معلومات‌ رياضي‌ خود را در كتابي‌ بنام‌ اصول‌ نوشت‌ كه‌ چندين‌ بار از يوناني‌به‌ عربي‌ ترجمه‌ شده‌ كه‌ خواجه‌ نصير با توجه‌ به‌ ترجمه‌هاي‌ قبلي‌ با اصلاحاتي‌ اصول‌ اقليدس‌ راتحرير نمود كه‌ بعدها به‌ نام‌ تحرير اصول‌ اقليدس‌ شهرت‌ يافت‌. 2ـ تحرير محبسطي‌: نوشته‌ بطلميوس‌ قلوذي‌ است‌ است‌ كه‌ در اسكندريه‌ مي‌زيسته‌ است‌. (ربع‌دوم‌ سده‌ دوم‌ ميلادي‌) مهمترين‌ اثر او درباره‌ رياضيات‌ مجموعه‌ رياضي‌ است‌ كه‌ بخاطر يعني‌اهميتش‌ محبسطي‌ شهرت‌ Megisty كبير نام‌ گرفته‌ كه‌ با افزودن‌ الف‌ و لام‌ عربي‌ المحبسطي‌شهرت‌ يافت‌ كه‌ موضوع‌ آن‌ درباره‌ مثلثات‌ مسطحه‌ و كروي‌ است‌. بعضي‌ را عقيده‌ بر آنست‌ كه‌تنها كتابي‌ كه‌ با دستخظ خواجه‌ نصير موجود است‌ همين‌ كتاب‌ است‌ كه‌ در يكي‌ از كتابخانه‌هاي‌كشور مصر موجود است‌. 3ـ تحرير كتاب‌ معرفه‌ الاشكال‌ الكريه‌ و البسيط كه‌ اصل‌ اين‌ كتاب‌ از بنوموسي‌ است‌ كه‌ خواجه‌نصير آن‌ را تحرير كرده‌ و موضوع‌ آن‌ دستور محاسبه‌ مثلث‌ برحسب‌ اضلاع‌ آن‌ است‌. 4ـ تحرير كتاب‌ مفروضات‌ كه‌ از تأليفات‌ ثابت‌ بن‌قره‌ است‌. 5ـ تحرير كتاب‌ مأخوذات‌ كه‌ از تأليفات‌ ارشميدس‌ است‌ و ثابت‌ القره‌ آن‌ را به‌ عربي‌ ترجمه‌ كرده‌است‌. 6ـ تحريرالكره‌ و الاسطوانه‌ كه‌ از تأليفات‌ ارشميدس‌ است‌. 7ـ تحرير المقاله‌ في‌ تكسير الدائره‌ كه‌ از تأليفات‌ ارشميدس‌ است‌. 8ـ تحرير كتاب‌ مانالاوس‌ في‌الاشكال‌ الكريه‌ كه‌ از تأليفات‌ مانالاوس‌ است‌. 9ـ تحرير المخروطات‌ كه‌ اصل‌ آن‌ از ابلونيوس‌ است‌ كه‌ در نيمه‌ دوم‌ پيش‌ از ميلاد در اسكندريه‌مي‌زيسته‌. 10ـ تحرير كتاب‌ معطيات‌ كه‌ اصل‌ آن‌ از اقليدس‌ است‌ كه‌ به‌ زبان‌ اروپايي‌ به‌ آن‌ Dataيعني‌داده‌ها ناميده‌ مي‌شود. 11ـ تحرير الكره‌ المتحركه‌ كه‌ اصل‌ آن‌ اطولوقس‌ رياضيدان‌ سده‌ چهارم‌ پيش‌ از ميلاد است‌ كه‌معاصر با اقليدس‌ بوده‌ و موضوع‌ آن‌ بررسي‌ اوضاع‌ دواير مختلفي‌ است‌ كه‌ بر يك‌ سطح‌ كره‌واقع‌اند. 12ـ تحرير دو كتاب‌ از رياضيدانان‌ بنام‌ مالاناووس‌ و ثاوذوسيوس‌ كه‌ در رياضيات‌ پيشرفته‌نوشته‌ شده‌ و در قديم‌ به‌ آن‌ اكر مي‌گفتند كه‌ در فهرست‌ كتابهاي‌ رياضي‌ قديم‌ بنام‌ اكر مالاناووس‌و اكر ثاوذوسيوس‌ مشهور است‌ كه‌ خواجه‌ نصير اين‌ دو كتاب‌ مشهور را نيز تحرير كرده‌ است‌ كه‌بنام‌ تحرير اكر مالاناووس‌ مشهور است‌. نظر اهل‌ فن‌ در رياضيات‌ قديم‌ اينست‌ كه‌ تمامي‌ تأليفات‌ خواجه‌ نصير درباره‌ رياضيات‌ داراي‌اهميت‌ است‌ كه‌ از آن‌ ميان‌ 2 كتاب‌ او سهم‌ بسزاي‌ در پيشرفت‌ رياضيات‌ داشته‌ است‌ كه‌ از ميان‌تأليفات‌ مي‌توان‌ به‌ كتاب‌ كشف‌القناع‌ عن‌ اسرار شكل‌ قطاع‌ و از ميان‌ تحريرات‌ به‌ تحريرمحبسطي‌ اشاره‌ نمود.  خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ و تأليف‌ كتاب‌ در اسارت‌ (اخلاق‌ ناصري‌) دشمن‌ طاووس‌ آمد پر اواي‌ بساشه‌ را بكشته‌ فر او گفت‌ من‌ آن‌ آهوم‌ كزناف‌ من‌ريخت‌ آن‌ صياد خون‌ پاك‌ من‌ زندان‌ و تبعيد تنهاجاي‌ مجرمان‌ و تبهكاران‌ نيست‌ بلكه‌ بسياري‌ از بزرگان‌ بشريت‌ نيز به‌ جرم‌فضيلت‌ خواهي‌ به‌ زندان‌ افتخار بخشيده‌اند يا در فضاي‌ وسيعي‌ تحت‌ نظر بوده‌اند. خواجه‌نصيرالدين‌ طوسي‌ يكي‌ از آنهاست‌ و شايد علت‌ گرفتاري‌ او همين‌ شهرتش‌ در علوم‌ و رياضيات‌بوده‌ است‌ كه‌ نخست‌ به‌ اسارت‌ اسماعيليان‌ الموت‌ درمي‌آيد. (پيدايش‌ الموتيان‌) فرقه‌اي‌ از شيعه‌ معتقد به‌ امامت‌ اسماعيل‌ پسر امام‌ صادق‌ (ع‌) مي‌باشند و بهمين‌ مناسبت‌ بنام‌فرقه‌ اسماعيليه‌ يا هفت‌ امامي‌ شناخته‌ شده‌اند. رهبري‌ اين‌ گروه‌ بدست‌ يك‌ ايراني‌ بنام‌ (عبداابن‌ ميمون‌ القداح‌) افتاد او با پيروانيكه‌ بدست‌ آورد شمال‌ آفريقا و سپس‌ مصر را متصرف‌ شد ودر آخر قرن‌ سوم‌ هجري‌ سلسله‌ فاطمي‌ را در مصر بنا نهاد. حسن‌ صباح‌ كه‌ معاصر ملكشاه‌سلجوقي‌ بود به‌ مصر نزد فاطميان‌ رفته‌ و به‌ مذهب‌ اسماعيليان‌ گرويد و به‌ ايران‌ برگشت‌ و بناي‌تبليغ‌ گذاشت‌ و پيروان‌ بسياري‌ پيدا كرد. حسن‌ صباح‌ در سال‌ 483 قلعه‌الموت‌ مابين‌ قزوين‌ ورشت‌ در سلسه‌ جبال‌ البرز را مقر حكومت‌ ساخت‌ و نظامات‌ و سلسله‌ مراتبي‌ را در فرقه‌ خودايجاد نمود. الموتيان‌ با دولت‌ سلجوقيان‌ به‌ مبارزه‌ برخاستند و بر كوه‌هاي‌ شمالي‌ ايران‌ تسلط يافتند و سپس‌دامنه‌ قدرت‌ آنها تا سوريه‌ و آسياي‌ صغير توسعه‌ يافت‌. دشمنان‌ و مخالفان‌ الموتيان‌ درهر جا كه‌بودند از ترور فدائيان‌ همواره‌ در وحشت‌ بودند. خواجه‌ نظام‌الملك‌ و بسياري‌ از شخصيت‌هاي‌علمي‌ كه‌ مخالف‌ الموتيان‌ بودند و آنان‌ را ملحدان‌ مي‌خواندند به‌ ضرب‌ چاقوي‌ فدائيان‌ به‌ قتل‌رسيدند. فخر رازي‌ مفسر قرآن‌ ترور فدائيان‌ را برهان‌ قاطع‌ مي‌ناميد و مقصودش‌ اين‌ بود كه‌قويترين‌ دليل‌ اسماعيليان‌ بر حقانيتشان‌ ترور است‌.  داستان‌ برهان‌ قاطع‌ مي‌گويند كه‌ امام‌ فخر رازي‌ رقيب‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ بوده‌ و هميشه‌ بعد از نماز و بعد از پايان‌درس‌ به‌ اسماعيليه‌ انتقاد مي‌كرده‌ تا اينكه‌ يكي‌ از روزها بعد از اتمام‌ درس‌ يكي‌ از شاگردانش‌استاد را در محل‌ تدريس‌ بعنوان‌ اينكه‌ سئوال‌ دارم‌ با استاد تنها مي‌شود و شاگرد از كيفش‌ يك‌خنجر به‌ استاد نشان‌ مي‌دهد و مي‌گويد چنانچه‌ درباره‌ اسماعيليه‌ منبعد انتقاد و بدگوئي‌ نمائيدهمين‌ خنجر را در سينه‌ات‌ فرو مي‌كنم‌؟ اما چون‌ استاد من‌ هستي‌ فعلا صرفنظر مي‌كنم‌. از آنروزبه‌ بعد هر چه‌ شاگردان‌ منتظر مي‌مانند كه‌ طبق‌ معمول‌ استاد درباره‌ اسماعيليه‌ انتقاد نمايد يك‌هفته‌ و دو هفته‌ مي‌گذرد خبري‌ نمي‌شود تا اينكه‌ شاگردان‌ اصرار مي‌ورزند ناچارٹ استاد مي‌گويدكه‌ برهان‌ قاطعي‌ ديدم‌ (خنجر) و براي‌ من‌ ثابت‌ شد كه‌ ديگر نبايد صحبت‌ كنم‌. در هر صورت‌ خواجه‌ نصير در نزد اسماعيليان‌ الموت‌ در پادشاهي‌ (ناصرالدين‌ ابن‌ ابي‌ منصور)قرار داشت‌ و كتاب‌ اخلاق‌ ناصري‌ در همان‌ زمان‌ كه‌ در تبعيد آنها در قلعه‌هاي‌ قهستان‌ (بيرجندفعلي‌) بوده‌ نوشته‌ است‌. درباره‌ كتاب‌ اخلاق‌ ناصري‌ اقوالي‌ بدينگونه‌ است‌: 1ـ خود پادشاه‌ ناصرالدين‌ ابن‌ ابي‌ منصور به‌ عربي‌ نوشته‌ و خواجه‌ آن‌ را ترجمه‌ به‌ فارسي‌ نموده‌است‌. 2ـ از تأليفات‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ است‌ كه‌ بنام‌ ناصرالدين‌ اخلاق‌ ناصري‌ نام‌ نهاده‌ است‌. 3ـ قول‌ صحيح‌ اينست‌ كه‌ كتاب‌ اخلاق‌ ناصري‌ ترجمه‌ كتاب‌ طهاره‌الاعراق‌ ابن‌ مسكويه‌ بوده‌ كه‌ابن‌ مسكويه‌ از زبان‌ يوناني‌ به‌ عربي‌ ترجمه‌ نموده‌ و خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ او را به‌ زبان‌فارسي‌ برگردانده‌ است‌. كتابهاي‌ اخلاق‌ ناصري‌ و شرح‌ اشارات‌ تحرير محبسطي‌ در دوران‌ اسارت‌ تأليف‌ شده‌اند.  فلسفه‌ و عرفان‌: 1ـ كتاب‌ اوصاف‌الاشراف‌ سرگذشت‌ فلسفه‌ و عرفان‌ بمانند رياضي‌ و نجوم‌ تا قبل‌ از خواجه‌ نصير سير نزولي‌ را طي‌ مي‌كردكه‌ با آمدن‌ خواجه‌ نصير هم‌ رياضي‌ و نجوم‌ و هم‌ فلسفه‌ و عرفان‌ بتدريج‌ به‌ دوران‌ شكوفايي‌خود نزديك‌ مي‌شد بي‌ جهت‌ نيست‌ كه‌ علامه‌ بزرگوار ما مرحوم‌ علامه‌ طباطبائي‌ معتقد است‌كه‌ اوج‌ شكوفايي‌ عرفان‌ در قرن‌ هفتم‌ بوده‌ است‌ چون‌ در اين‌ قرن‌ امثال‌ محيي‌الدين‌ عربي‌، ابن‌فارض‌ و خواجه‌ نصير زندگي‌ مي‌كردند كه‌ از اين‌ ميان‌ سهم‌ خواجه‌ نصير در شكوفايي‌ فلسفه‌ وعرفان‌ را مي‌توان‌ در كتاب‌ اوصاف‌ الاشراف‌، شرح‌ اشارات‌ ابن‌ سينا و كتاب‌ مصارع‌ المصارع‌دانست‌.كتاب‌ اوصاف‌ الاشراف‌ گرچه‌ از نظر حجم‌ بسيار كوچك‌ است‌ اما از حيث‌ محتوي‌ بسيارغني‌ است‌ و خواجه‌ نصير در اين‌ كتاب‌ از انديشه‌هاي‌ عرفاني‌ بخوبي‌ دفاع‌ مي‌كند. اينكه‌ خواجه‌نصير در مسايل‌ عرفاني‌ بكداميك‌ از سلسله‌هاي‌ تصوف‌ و عرفان‌ منتسب‌ است‌ به‌ تحقيق‌مي‌توان‌ گفت‌ به‌ هيچ‌ يك‌ از گروه‌ها وابسته‌ نيست‌ بلكه‌ مي‌توان‌ گفت‌ تابع‌ انديشه‌هاي‌ عرفان‌نظري‌ خاص‌ ابن‌ سينا است‌ كه‌ از شرحي‌ كه‌ بر كتاب‌ الاشارات‌ و التنبيهات‌ ابن‌سينا نوشته‌ بخوبي‌متبلور است‌. كتاب‌ اوصاف‌ الاشراف‌ بيانگر تمامي‌ مراحل‌ سير و سلوك‌ يك‌ عارف‌ است‌ كه‌ براي‌ رسيدن‌ به‌مقصد بايد طي‌ كند و مباحثي‌ چون‌ ايمان‌، اخلاص‌، توبه‌، تفكر، خوف‌ و رجاء، شوق‌ و محبت‌و توكل‌ و رضا، و صبر و ... در خود جاي‌ داده‌ است‌ كه‌ بعنوان‌ مثال‌ و نمونه‌ در باب‌ صبر آنرا به‌سه‌ نوع‌ تقسيم‌ نموده‌ صبر عوام‌. صبر زهاد و عباد و صبر عارفان‌ كه‌ در اين‌ باب‌ مي‌گويد چه‌بعضي‌ ايشان‌ التذاذ يابند به‌ مكروه‌ از جهت‌ تصور آنكه‌ معبود جل‌ ذكره‌ ايشان‌ را به‌ آن‌ مكروه‌ ازديگر بندگان‌ خاص‌ گردانيده‌ و بتازگي‌ ملحوظ نظر داشته‌اند و آيه‌ بشر الصابرين‌ الذين‌ ... وداستان‌ ذيل‌ را بعنوان‌ شاهد آورده‌ است‌ كه‌ نقل‌ است‌ كه‌ مي‌گويند جابربن‌ عبدا.. انصاري‌ كه‌ ازصحابه‌ بزرگ‌ مي‌باشد مريض‌ شد و امام‌ محمد باقر (ع‌) به‌ عيادت‌ او رفت‌ و از حال‌ او پرسيدگفت‌ در حالتي‌ هستم‌ كه‌ پيري‌ را از جواني‌، و بيماري‌ را از تندرستي‌ و مرگ‌ را از زندگاني‌ دوست‌دارم‌ كه‌ امام‌ محمد باقر (ع‌) مي‌گويد من‌ در حالتي‌ هستم‌ كه‌ از بيان‌ اين‌ حالات‌، جواني‌، پيري‌،سلامتي‌ و مريضي‌ و مرگ‌ و زندگي‌ پسندم‌ آنچه‌ او مي‌پسندد كه‌ مي‌گويند جابر در اين‌ حالت‌ درمقام‌ صبر بوده‌ است‌ و امام‌ محمد باقر (ع‌) در مقام‌ رضا چه‌ نيكو سروده‌ شده‌ در اين‌ مقام‌: يكي‌ درد و يكي‌ درمان‌ پسندديكي‌ وصل‌ و يكي‌ هجران‌ پسندد من‌ از درمان‌ و درد وصل‌ و هجران‌پسندم‌ آنچه‌ را جانان‌ پسندد 2ـ كتاب‌ الاشارات‌ و التنبيهات‌ . كتاب‌ الاشارات‌ و التنبيهات‌ نوشته‌ شيخ‌ الرئيس‌ بوعلي‌ سينا(428-370) كه‌ در جهان‌ غرب‌ به‌(Avicenna) امير پزشكان‌ شهرت‌ يافته‌ خود يكي‌ ديگر از نوابغ‌ جهان‌ اسلام‌ است‌ و داراي‌تاليفات‌ زيادي‌ در موضوعات‌ مختلف‌ مي‌باشد و آنطور كه‌ مي‌گويند در سن‌ 10 سالگي‌ حافظقرآن‌ و صرف‌ و نحو بوده‌ است‌. كتابهاي‌ مشهور او عبارتند از (قانون‌ در طب‌) (شفادر حكمت‌ ومنطق‌ و رياضي‌ و هندسه‌) (نجات‌ در حكمت‌) (تعليقات‌ در حكمت‌) و آخرين‌ كتاب‌ او همين‌كتاب‌ الاشارات‌ و التنبيهات‌ است‌ كه‌ اين‌ كتاب‌ در 10 نمط كه‌ هر كدام‌ داراي‌ چند فصل‌ است‌تنظيم‌ شده‌ است‌. كه‌ از نمط هشتم‌ تا دهم‌ به‌ مباحث‌ عرفاني‌ پرداخته‌ مخصوصٹ نمط نهم‌ كه‌مقامات‌ العارفين‌ است‌. آنطوريكه‌ حضرت‌ آيت‌ا...حسن‌ زاده‌آملي‌ دام‌ عزه‌ از قول‌ اساتيدشان‌ (مرحوم‌ آيت‌ ا...الله‌قمشه‌اي‌ و آيت‌ا...شعراني‌) نقل‌ مي‌كنند كه‌ جناب‌ شيخ‌ الرئيس‌ وقتي‌ مقامات‌ العارفين‌ رامي‌نوشته‌ خود در چله‌ نشيني‌ بوده‌ است‌; در هر صورت‌ انساني‌ مانند بوعلي‌ سينا دانشمند باشد،حافظ قرآن‌ باشد مقامات‌ العارفين‌ بنويسد و خود چله‌ نشين‌ باشد از قلم‌ او چه‌ تراوش‌ مي‌كندخدا مي‌داند و امثال‌ خواجه‌ نصيرها. اگر انسان‌ با اين‌ مضامين‌ آشنا نباشد در ابتداي‌ امر تصورش‌ اين‌ است‌ كه‌ اين‌ گفته‌هاي‌ معصومين‌است‌ نه‌ يك‌ انسان‌ عادي‌ . در هر صورت‌ تاثيرات‌ چله‌ نشيني‌ را مي‌توان‌ در احاديث‌ معصومين‌ واشعار شعرا يافت‌. حديث‌ مشهور من‌ اخلص‌ اربعين‌ صباحٹ ظهرت‌ ينابيع‌ الحكمه‌ من‌ قلبه‌علي‌ لسانه‌ بيانگر همين‌ تأثيرات‌ است‌ كه‌ مي‌گويد هر كس‌ براي‌ خدا چله‌ نشيني‌ كند خداوندسرچشمه‌هاي‌ حكمت‌ را از قلبش‌ به‌ زبانش‌ جاري‌ مي‌كند در مورد بوعلي‌سينا اين‌سرچشمه‌هاي‌ حكمت‌ علاوه‌بر قلب‌ و زبان‌ در قلمش‌ نيز جاري‌ شده‌ است‌ كه‌ مقامات‌ العارفين‌او خود گواه‌ همين‌ مطلب‌ است‌. حافظ نيز درباره‌ تأثيرات‌ چله‌نشيني‌ نيكو سروده‌ است‌: سحر گه‌ رهروي‌ در سرزميني‌بگفتا اين‌ معما باقريني‌ كه‌ اي‌ صوفي‌ شراب‌ آنگه‌ شود صاف‌كه‌ در شيشه‌ بماند اربعيني‌ و شاعر ديگر چنين‌ گفته‌: چه‌ مهر بود كه‌ بسرشته‌ يار در گل‌ من‌چه‌ گنج‌ بود كه‌ بنهاد دوست‌ در دل‌ من‌ بدست‌ خويش‌ چهل‌ صباح‌ باغبان‌ ازل‌نماند تخم‌ گلي‌ تا نكشت‌ در گل‌ من‌ قبل‌ از خواجه‌ نصير انديشه‌ ضد فلسفي‌ و مخالفت‌ با تفكر عقلي‌ از انديشه‌هاي‌ غزالي‌ و امام‌ فخررازي‌ است‌ كه‌ در جهان‌ اسلام‌ حكمفرما بوده‌ است‌. مي‌گويند غزالي‌ براي‌ اينكه‌ اثبات‌ كند فلسفه‌را مي‌فهميده‌ اقدام‌ به‌ نوشتن‌ كتاب‌ مقاصدالفلاسفه‌ مي‌كند و پس‌ از آن‌ كتاب‌ تهافه‌ الفلاسفه‌(تناقض‌ گوئيهاي‌ فلاسفه‌ ) مي‌نويسد كه‌ بزرگترين‌ ضربه‌ رابر پيكر فلسفه‌ وارد مي‌كند كه‌ گوئي‌اصلا ريشه‌ فلسفه‌ خشكيده‌ شده‌است‌ بطوريكه‌ با تلاش‌ ابن‌ رشد كه‌ به‌ دفاع‌ از فلسفه‌ بر خاست‌جبران‌ نشد و پس‌ از او امام‌ فخررازي‌ شرحي‌ بر كتاب‌ اشارات‌ ابن‌ سينا مي‌نويسد كه‌ بقول‌ اهل‌تحقيق‌ بجاي‌ شرح‌ جرح‌ اشارات‌ است‌ در چنين‌ شرايط خاصي‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ پا به‌صحنه‌ حيات‌ علمي‌ مي‌گذارد و با نوشتن‌ شرح‌ اشاراتي‌ كه‌ انديشه‌ هاي‌ غزالي‌ و امام‌ فخر رازي‌ديده‌ به‌ دفاع‌ از تفكر عقلي‌ در جهان‌ مي‌پردازد در حقيقت‌ مي‌توان‌ گفت‌ در يك‌ كلام‌ كه‌ شرح‌اشارات‌ خواجه‌ نصير بهترين‌ پيكار نبرد و انديشه‌ (يعني‌ انديشه‌ ضد فلسفي‌ و انديشه‌ استدلالي‌ )است‌ كه‌ خواجه‌ نصير به‌ عنوان‌ پيرو مكتب‌ ابن‌ سينا وارث‌ اين‌ جريان‌ است‌. يعني‌ انديشه‌ تفكرعقلي‌ و استدلالي‌ مهمتر اينكه‌ اين‌ كتاب‌ در زماني‌ شرح‌ بر آن‌ نوشته‌ شده‌ كه‌ خواجه‌ نصير در دژالموتيان‌ اسير بوده‌ است‌ و اين‌ شعر را نيز بر سبيل‌ تمثيل‌ آورده‌: بگرداگرد خود چندانكه‌ بينم‌بلا انگشتري‌ و من‌ نگينم‌ 3ـ كتاب‌ مصارع‌ المصارع‌ و تجريدالاعتقاد اين‌ كتاب‌ بر گرفته‌ از آراء 3 فيلسوف‌ جهان‌ اسلام‌ يعني‌ بوعلي‌ سينا، عبدالكريم‌ شهرستاني‌ وخواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ مي‌باشد. شهرستاني‌ كه‌ شهرت‌ او بيشتر در علم‌ كلام‌ است‌ كتابي‌ نوشته‌ بنام‌ مصارعه‌ الفلاسفه‌ كه‌ در آن‌مباحث‌ اسلامي‌ چون‌ واجب‌ الوجود. توحيد واجب‌ الوجود. علم‌ واجب‌ الوجود و حدوث‌ عالم‌را ... رد كرده‌ است‌. وقتي‌ اين‌ كتاب‌ بدست‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ مي‌رسد اقدام‌ به‌ تاليف‌ كتابي‌ بنام‌ مصارع‌المصارع‌ مي‌نمايد كه‌ در آن‌ به‌ مخالفت‌ با شهرستاني‌ مي‌پردازد و آراء او را رد مي‌كند جالب‌اينجاست‌ كه‌ بوعلي‌ سينا كه‌ استاد خواجه‌ نصير مي‌باشد خواجه‌ در اين‌ كتاب‌ آراء ابن‌ سينا را نيزبه‌ نوعي‌ تائيد نمي‌كند بلكه‌ خودش‌ مستقلا جواب‌ مي‌دهد و اين‌ عبارت‌ را نيز بيان‌ مي‌كند غيرناصر لابن‌ سينا في‌ مذاهبه‌ يعني‌ تاييد آراء ابن‌ سينا نيست‌ . علم‌ كلام‌ علمي‌ است‌ كه‌ اصول‌ اوليه‌ اعتقادي‌ مانند توحيد ، نبوت‌ ، امامت‌ ، معاد مورد بحث‌قرار ميدهد آنطوريكه‌ پيداست‌ اوج‌ شكوفايي‌ علم‌ كلام‌ از زمان‌ خواجه‌ نصير تا كنون‌ مي‌باشد كه‌از نوشتن‌ كتاب‌ تجريدالاعتقاد و شرحهايي‌ كه‌ بر آن‌ كتاب‌ نوشته‌ شده‌ پيدا است‌. آنطوريكه‌مرحوم‌ شعراني‌ در شرح‌ فارسي‌ اين‌ كتاب‌ بيان‌ نموده‌ تا كنون‌ 10 شرح‌ بر اين‌ كتاب‌ نوشته‌ شده‌ولي‌ بعضي‌ از علماء تا 20 شرح‌ را بيان‌ كرده‌اند. در هر صورت‌ با احترام‌ به‌ متكلمين‌ قبل‌ ازخواجه‌ نصير مجموع‌ شرحهايي‌ كه‌ بر اين‌ كتاب‌ نوشته‌ شده‌ بيانگر عظمت‌ خواجه‌نصير است‌.تبحر او در علم‌ كلام‌ آنچنان‌ است‌ كه‌ گويي‌ وقتي‌ تجريدالاعتقاد را مي‌نويسد يك‌ دانشمند كلامي‌محض‌ است‌ كه‌ رياضي‌ و نجوم‌ و فلسفه‌ نمي‌داند. اولين‌ شرحي‌ كه‌ بر كتاب‌ تجريدالاعتقاد نوشته‌ شده‌ شرح‌ علامه‌ حلي‌ است‌; و ديگران‌ پس‌ از اوچه‌ دانشمندان‌ شيعي‌ و سني‌ اقدام‌ به‌ شرح‌ كرده‌اند و از ميان‌ دانشمندان‌ اهل‌ تسنن‌ شرح‌ علامه‌فاضل‌ قوشچي‌ كه‌ علوم‌ رياضي‌ و نجومي‌ را بخوبي‌ مي‌دانسته‌ و شرح‌ او به‌ شرح‌ جديد معروف‌گشته‌ مي‌توان‌ نام‌ برد و او يك‌ شوخي‌ ادبي‌ نموده‌ كه‌ گفته‌ اگر آن‌ رافضي‌ نبود (علامه‌ حلي‌ ) كسي‌سخن‌ آن‌ رافضي‌ ( خواجه‌ نصير) را نمي‌فهميد.  خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌; تفسير قرآن‌ و توسل‌ و دعا ظاهراً از خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ چند تفسير از سوره‌هاي‌ قرآن‌ بجاي‌ مانده‌ كه‌ در ذيل‌ تفسيرسوره‌ والعصر از نظرتان‌ مي‌گذرد ضمنٹ دعاي‌ توسل‌ خواجه‌ نصير به‌ امام‌ زمان‌ (عج‌) همانست‌كه‌ در اول‌ كتاب‌ از نظرتان‌ گذشت‌ و توسل‌ به‌ چهارده‌ معصوم‌ خواجه‌ نصير در كتاب‌ ادعيه‌موجود است‌ . تفسير سوره‌ والعصربسم‌ ا الرحمن‌ الرحيم‌ والعصر ان‌ الانسان‌ لفي‌ خسر: اي‌ الاشتغال‌ باالامور الطبيعيه‌ و الاستغراق‌ با النفوس‌البهيميه‌ الا الذين‌ آمنوا: اي‌ الكاملين‌ في‌ القوه‌ النظريه‌ و عملوالصالحات‌ :اي‌ الكاملين‌ في‌ القوه‌العمليه‌ و تو اصواباالحق‌ : اي‌ اللذين‌ يكلمون‌ عقول‌ الخلايق‌ باالمعارف‌ النظريه‌ و تواصو باالصبر : اي‌ اللذين‌ يكلمون‌ اخلاق‌ الخلايق‌ و يهذبونها سوگند به‌ عصر كه‌ انسان‌ بر اثر اشتغال‌ به‌ امور طبيعي‌ و استغراق‌ در نفوس‌ بهميي‌ در زيانكاري‌است‌ مگر كسانيكه‌ در دو قوه‌ نظري‌ و عملي‌ كامل‌ شده‌اند و به‌ معارف‌ نظري‌ مكمل‌ عقول‌خلائق‌اند و اخلاق‌ شان‌ را تكميل‌ و تهذيب‌ مي‌نمايند.  خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ و احترام‌ به‌ استاد (سيد مرتضي‌ علم‌ الهدي‌) صاحب‌ رياض‌ العلماء مي‌نويسد: خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ در اثناء درس‌ هر وقت‌ اسم‌سيدمرتضي‌ را به‌ زبان‌ مي‌آورد و مي‌گفت‌ ( صلوات‌ ا عليه‌) بعد رو مي‌كرد به‌ قضاه‌ و مدرسين‌كه‌ در درس‌ حاضر بودند مي‌فرمود چگونه‌ به‌ شريف‌ مرتضي‌ صلواه‌ فرستاده‌ نشود. سيد مرتضي‌ علم‌ الهدي‌ ذوالمجدين‌ ابولقاسم‌ علي‌ ابن‌ حسين‌ بن‌ موسي‌ بن‌ محمدبن‌ موسي‌ بن‌ابراهيم‌ بن‌ امام‌ موسي‌ الكاظم‌ عالم‌ جليل‌ القدريكه‌ به‌ علت‌ كثرت‌ علم‌ و ارشاد و تعليم‌ به‌ علم‌الهدي‌ لقب‌ يافت‌ . علم‌ الهدي‌ در سال‌ 355 متولد شده‌ و نزد شيخ‌ باتفاق‌ برادرش‌ سيدرضي‌ صاحب‌ نهج‌البلاغه‌ به‌تحصيل‌ اشتغال‌ ورزيده‌ است‌ ابن‌ ابي‌ الحديد در نهج‌البلاغه‌ مي‌نويسد شيخ‌ مفيد شبي‌ در خواب‌مي‌بيند كه‌ در مسجدكرخ‌ نشسته‌ و حضرت‌ فاطمه‌زهرا سلام‌ الله‌ عليها است‌ دست‌ امام‌ حسن‌(ع‌)و امام‌ حسين‌ (ع‌) را در حاليكه‌ طفل‌ هستند گرفته‌ و نزد شيخ‌ مفيد آمده‌ و فرمود (يا شيخ‌علمهماالفقه‌) پس‌ بيدار شد و در حيرت‌ افتاد فرداي‌ آن‌ شب‌ در همان‌ مسجد نشسته‌ بود كه‌ ناگاه‌ديد فاطمه‌ دختر حسن‌ بن‌ احمد بن‌ حسن‌ بن‌ ناصر آمد و كنيزان‌ دور او را گرفته‌ و فرزندانش‌سيدمرتضي‌ و سيدرضي‌ را در جلو انداخته‌ به‌ شيخ‌ مي‌فرمايد اي‌ شيخ‌ باين‌ دو فرزند فقه‌ بياموزشيخ‌ تعبير خواب‌ را درك‌ كرده‌ و در احترام‌ آنها كمال‌ مبالغه‌ را رواداشته‌ است‌. شيخ‌ بهائي‌ نقل‌ كرده‌ كه‌ علم‌الهدي‌ در تمام‌ شعب‌ علوم‌ ماهر بود و تدريس‌ مي‌كرد اما همه‌ او رامروج‌ سده‌ چهارم‌ مي‌دانند او كتابخانه‌اي‌ داشته‌ كه‌ هشتاد هزار جلد كتاب‌ در آن‌ بوده‌ و مؤلفات‌او نيز به‌ هشتاد جلد مي‌رسيد. و عمر پر بركت‌ او نيز در هشتادسالگي‌ خاتمه‌ يافته‌ است‌; لذا او راابوالثمانين‌ گويند (يعني‌ پدر هشتاد) كتاب‌ درروغرر، مسائل‌ ناصريات‌، كتاب‌ شافي‌ در امامت‌; و كتاب‌ مختصر در اصول‌ و كتاب‌تنزيه‌ در عصمت‌ انبياء از مولفات‌ آن‌ بزرگوار است‌ .  خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ و علامه‌ حلي‌ جماالدين‌ ابومنصورالحسن‌ ابن‌ يوسف‌ بن‌ علي‌ مطهر مشهور به‌ علامه‌ حلي‌ (726-648) باتوجه‌ باينكه‌ خود يكي‌ از نوابغ‌ جهان‌ اسلام‌ و چهره‌ درخشان‌ او با يك‌ خصوصياتي‌ مي‌توان‌گفت‌ كه‌ بي‌ نظير است‌ اولا كه‌ مجموعه‌ آثار او به‌ 1000/ جلد كتاب‌ مي‌رسد كه‌ مع‌الوصف‌ به‌شاگردي‌ خواجه‌ نصير افتخار مي‌كند بعضي‌ از تاليفات‌ مشهور او بقرار ذيل‌ مي‌باشد: كتاب‌ (كشف‌ اليقين‌ ) (شرح‌ تجريد الاعتقاد) و (تذكره‌الفقها) (تبصره‌المتعلمين‌) (قواعدالاحكام‌)(مختلف‌ الشيعه‌) (نهج‌ المسترشدين‌) و (كتاب‌ الالفين‌) است‌. مي‌توان‌ گفت‌ كه‌ ادامه‌ حياه‌ علمي‌خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ بستگي‌ به‌ شاگردش‌ علامه‌ حلي‌ داشته‌ است‌ كه‌ كتابهاي‌ او را متن‌ قرارداده‌. و يا شرحي‌ بر آنها نوشته‌ كه‌ شرح‌ تجريدالاعتقاد او در علم‌ كلام‌ از بهترين‌ و مشهورترين‌است‌. (نقل‌ است‌ كه‌ شخصيت‌ علمي‌ سقراط بوسيله‌ شاگردش‌ افلاطون‌ حيات‌ جاودانه‌ يافت‌ ويكي‌ مصاديق‌ آن‌ نيز علامه‌ حلي‌ و خواجه‌ نصير مي‌باشند). ثانيٹ يكي‌ از اقدامات‌ ارزنده‌ علامه‌ حلي‌ (ره‌) اينستكه‌ سبب‌ تشيع‌ سلطان‌ محمد خدابنده‌ شده‌ وهمين‌ امرباعث‌ شد كه‌ سلطان‌ امكانات‌ لازم‌ را در اختيار علامه‌ حلي‌ قراردهد كه‌ از اينطريق‌علامه‌ توانست‌ در ساخت‌ مدرسه‌ و تعليم‌ و تربيت‌ شاگردان‌ قدم‌ بردارد كه‌ اقدامات‌ او سبب‌گسترش‌ اسلام‌ در اقصي‌ نقاط گرديد. مي‌توان‌ ادعا كرد كه‌ اين‌ استاد و شاگرد در بقا و گسترش‌تشيع‌ نقش‌ بسزايي‌ داشته‌اند.  خواجه‌نصيرالدين‌طوسي‌ و نجات‌ جان‌ ابن‌ ابي‌ الحديد <...و من‌ احياها فكانمااحياالناس‌ جميعاً> <هر كس‌ نفسي‌ را حيات‌ بخشد (از مرگ‌ نجات‌ دهد) مثل‌ آنستكه‌ همه‌ مردم‌ را نجات‌ بخشيده‌است‌. > (مائده‌ 31) به‌ مصداق‌ اين‌ آيه‌ شريفه‌ حيات‌ زندگي‌ ابن‌ابي‌الحديد مديون‌ وساطت‌ خواجه‌ نصيرالدين‌طوسي‌ مي‌باشد. ابن‌ ابي‌ الحديد معتزلي‌ متوفي‌ 655 شارح‌ معروف‌ نهج‌ البلاغه‌ كه‌ كتابش‌ بنام‌ابن‌ علقمي‌ وزير نگاشته‌ نقل‌ است‌ كه‌ روزي‌ ابن‌ ابي‌ الحديد به‌ اتفاق‌ برادرش‌ در واقعه‌ بغدادگرفتار شدند كه‌ مي‌خواستند آنها را بكشند ابن‌ علقمي‌ به‌ خدمت‌ خواجه‌ نصير مي‌رسد ومي‌گويد دو نفر از فضلا كه‌ بر بنده‌ حق‌ عظيم‌ دارند گرفتار شده‌اند و آنها را خواهند كشت‌ . استدعادارم‌ بحضور شاه‌ رفته‌ و از اين‌ دو بزرگوار شفاعت‌ كنيد. وزير هزار دينار بموكلان‌ مغول‌ داد ومهلت‌ خواست‌ و خواجه‌نصير هم‌ بدربار شاه‌ رفت‌ . وزير برسم‌ مغولان‌ زانوزد و گفت‌ دوكس‌ رااز شهر بيرون‌ آورده‌اند و پادشاه‌ امر فرموده‌ است‌ كه‌ آنها را بكشند بنده‌ كمترين‌ آرزو آنست‌ كه‌پادشاه‌ عوض‌ ايشان‌ مرا بكشند و آنان‌ را آزاد كند; خواجه‌نصير اين‌ مطلب‌ را بعرض‌ پادشاه‌ رساندهلاكوخان‌ بخنديد و گفت‌ اگر مي‌خواستم‌ ترابكشم‌ تا حال‌ باقي‌ نمي‌گذاشتم‌. در هر حال‌ پادشاه‌عطوفت‌ و مهرباني‌ بخرج‌ داد و هر دو را بخشيد. وزير به‌ تعجيل‌ بيرون‌ آمد و ايشانرا خلاص‌ كردو به‌ ابن‌ ابي‌الحديد گفت‌ بخدا اگر در قبول‌ شفاعت‌ توقف‌ مي‌نمود نفس‌ خود را فداي‌ تو مي‌كردم‌تا مكافات‌ آن‌ لطف‌ باشد كه‌ تو با من‌ كردي‌ و نام‌ مرا به‌ سبب‌ شرح‌ نهج‌ البلاغه‌ مخلد كردي‌.  خواجه‌نصيرالدين‌ طوسي‌ و نجات‌ جان‌ عطاملك‌ جويني‌ عطاملك‌ جويني‌ كه‌ يكي‌ از وزيران‌ دربار هلاكو مي‌باشد و كتاب‌ تاريخ‌ جهانگشاي‌ او معروف‌است‌، روزي‌ گرفتار غضب‌ پادشاه‌ مي‌شود برادرش‌ به‌ خدمت‌ خواجه‌ نصير رسيد و او را ازمسئله‌ آگاه‌ كرد و گفت‌ اگر هلاكو امري‌ را صادر كند دوباره‌ نقض‌ كردن‌ خيلي‌ مشكل‌ است‌ . بايدچاره‌اي‌ انديشيد اين‌ شد كه‌ به‌ دربار رفت‌ در حاليكه‌ عصا و تسبيحي‌ در دست‌ داشت‌ و در دست‌ديگرش‌ اسطرلاب‌ و پشت‌ سرش‌ شخصي‌ با منقلي‌ پر آتش‌ كه‌ دائمٹ بخور مي‌ريخت‌ بطرف‌دربار رفت‌. خواجه‌ از ملازمين‌ پادشاه‌ پرسيد كه‌ حالش‌ چطور است‌ آنها گفتند خوب‌ است‌خواجه‌ گفت‌ مي‌خواهم‌ پادشاه‌ را به‌ چشم‌ خود ببينم‌ اجازه‌ ورود داده‌ شد خواجه‌ بمحض‌ اينكه‌چشمش‌ به‌ پادشاه‌ افتاد در حال‌ به‌ سجده‌ طولاني‌ رفت‌ چون‌ سر از سجده‌ برداشت‌ هلاكو پرسيدچه‌ اتفاقي‌ رخ‌ داده‌ است‌؟ خواجه‌ گفت‌ در اين‌ موقع‌ در طالع‌ شاه‌ سانحه‌ بدي‌ ديده‌ مي‌شود بنده‌ادعيه‌ خوانده‌ و بخور سوزانده‌ام‌ و از خداوند مسئلت‌ كرده‌ام‌ كه‌ اين‌ بليه‌ را از شاه‌ دور كند و برپادشاه‌ لازم‌ است‌ كه‌ هر چه‌ زودتر امروز زندانيان‌ را آزاد كند و كسانيكه‌ فرمان‌ قتلشان‌ صادر شده‌عفو نمائيد تا شايد خداوند اين‌ بليه‌ بزرگ‌ را دفع‌ نمايد هلاكوخان‌ بفرموده‌ خواجه‌ عمل‌ كرد وفرمان‌ آزادي‌ زندانيان‌ و كسانيكه‌ قرار بود كشته‌ شوند را صادر كرد كه‌ در اين‌ ضمن‌ عطاملك‌جويني‌ نيزاز مرگ‌ نجات‌ يافت‌ .  (خواجه‌ نصيرالدين‌ و آسيابان‌ ) 3 داستان‌ مشهور است‌ كه‌ خواجه‌ طوسي‌ در يكي‌ از مسافرتهاي‌ خود به‌ آسيابي‌ رسيد از آسيابان‌ درخواست‌ كرد كه‌ شب‌ را در آنجا بياسايد و صبح‌ حركت‌ كند. آسيابان‌ با ماندن‌ خواجه‌ در آنجاموافقت‌ كرد. خواجه‌ مي‌خواست‌ كه‌ بر بالاي‌ بام‌ آسيا رود و در آنجا استراحت‌ كند آسيابان‌ به‌خواجه‌ اظهار كرد كه‌ امشب‌ باران‌ خواهد آمد خوبست‌ شب‌ را در داخل‌ آسيا بسر بريد و در اين‌امر اصرار ورزيد. خواجه‌ هر چه‌ آسمان‌ را نگاه‌ كرد چيزي‌ كه‌ دليل‌ بر آمدن‌ باران‌ باشد نديد وقبول‌ نكرد و شب‌ را پشت‌ بام‌ خوابيد كه‌ ناگهان‌ نصفه‌هاي‌ شب‌ باران‌ شديدي‌ باريد كه‌ خواجه‌نصير بالاجبار به‌ درون‌ آسيا آمد و آسيابان‌ پرسيد از كجا دانستي‌ كه‌ امشب‌ باران‌ خواهد آمدآسيابان‌ گفت‌ هر وقت‌ هوا تغيير مي‌كند سگم‌ در درون‌ آسيا مي‌خوابد و بيرون‌ نمي‌رود خواجه‌فرمود افسوس‌ عمر بسياري‌ فاني‌ ساختيم‌ و بقدر ادراك‌ و فهم‌ سگي‌ تحصيل‌ نكرديم‌ .  خواجه‌ نصيرالدين‌ و مرگ‌ مادر هلاكو (2) نقل‌ است‌ كه‌ وقتي‌ مادر هلاكوخان‌ مرد قبل‌ از دفنش‌ بعضي‌ از دانشمندان‌ كه‌ مخالف‌ حضورخواجه‌ نصير در دربار هلاكوخان‌ بودند شكايت‌ كردند كه‌ هلاكو ميداني‌ سئوال‌ قبر هست‌ و مادرتو بيسواد مي‌باشد و عاجز از پاسخ‌گويي‌ چه‌ بهتر كه‌ خواجه‌ نصير عالمي‌ دانشمند است‌ بامادرت‌ دفنش‌ كني‌ كه‌ از پاسخ‌ سئوالها بر آيد و مادرت‌ عذاب‌ نكشد هلاكو خواجه‌ نصير راخواست‌ و مطلب‌ را با او در ميان‌ گذاشت‌ خواجه‌ فهميد كه‌ توطئه‌ در كار است‌ با زيركي‌ خاصي‌جواب‌ داد كه‌ بنده‌ را بهتر است‌ كه‌ براي‌ خودتان‌ نگهداريد چون‌ از شما سؤالهاي‌ بيشتري‌ مي‌كنندهر وقت‌ كه‌ مرديد و فلاني‌ كه‌ چنين‌ پيشنهاد را كرده‌ است‌ با مادرتان‌ دفن‌ كنيد.  خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ و اخلاق‌ (3) نقل‌ است‌ ظاهرٹ در زمانيكه‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ از شهرت‌ علمي‌ بسزائي‌ برخوردار بوده‌است‌ شخصي‌ نامه‌اي‌ به‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ مي‌نويسد و در متن‌ نامه‌ بجاي‌ خطاب‌ باسم‌خواجه‌ نصير از كلمه‌ (كلب‌ ابن‌ كلب‌) سگ‌ پسر سگ‌ استفاده‌ مي‌كند. در اينجا اگر انساني‌ بدان‌درجه‌ علمي‌ برسد و از تقوي‌ برخوردار نباشد قطعٹ بنوعي‌ ديگر برخورد خواهد كرد اما از آنجا كه‌خواجه‌ نصير دانشمندي‌ فرزانه‌ و عارف‌ و سيره‌ او راه‌ و روش‌ ائمه‌ معصومين‌ است‌ اينگونه‌جواب‌ مي‌دهد از اينكه‌ در نامه‌ خطاب‌ به‌ سگ‌ كردي‌ اين‌ حيوان‌ با من‌ خيلي‌ تفاوت‌ دارد. اولا او چهار پا است‌ و پوستش‌ پوشيده‌ از پشم‌; و ناخن‌ دراز دارد كه‌ اين‌ صفات‌ در من‌ وجودندارد بلكه‌ قامت‌ من‌ راست‌ و ناخنم‌ پهن‌ و ناطق‌ و خندانم‌ قطعٹ گيرنده‌ پس‌ از جواب‌ خواجه‌نصير شرمنده‌ اخلاق‌ او شده‌ است‌ و در اينجا بگفته‌ علامه‌ حلي‌ در باره‌ خواجه‌ نصير به‌ يقين‌مي‌رسيم‌ كه‌ گفته‌: كان‌ هذالشيخ‌ افضل‌ اهل‌ عصره‌ في‌ الاخلاق‌ فيمن‌ شاهدناه‌ اين‌ شيخ‌ (خواجه‌ نصير) با فضيلترين‌ مردمان‌ زمان‌ خودش‌ هست‌ در اخلاق‌ كه‌ ما تا كنون‌ديده‌ايم‌.  خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ و رباعيات‌ بي‌گمان‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ از جمله‌ دانشمنداني‌ است‌ كه‌ با تمام‌ نبوغ‌ و تبحري‌ كه‌ درعلوم‌ داشته‌ گاهي‌ نيز اشعاري‌ مي‌سروده‌ است‌. اشعار او اكثرٹ مضامين‌ فلسفي‌ و عرفاني‌ ونجومي‌ و اخلاقي‌ دارد كه‌ ذيلا بعضي‌ از رباعيات‌ او با شرحي‌ مختصر از نظرتان‌ مي‌گذرد: يكي‌ از اشعار معروف‌ او كه‌ در اولين‌ جلسات‌ قرآني‌ هفتگي‌ منازل‌ و مساجد كاربرد زيادي‌ دارد،و كمتر كسي‌ مي‌داند كه‌ اين‌ اشعار مربوط به‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ است‌، اشعار ذيل‌مي‌باشد: (1) تنوين‌ و نون‌ ساكنه‌ حكمش‌ بدان‌ اي‌ هوشياركز حكم‌ وي‌ زينت‌ بود اندر كلام‌ كردگار اظهار كن‌ در حرف‌ حلق‌ ادغام‌ كن‌ در ير ملون‌مقلوب‌ كن‌ در حرف‌ يا درمابقي‌ اخفا بيار حرف‌ خلقي‌ شش‌ بود اي‌ نور عين‌ها، همزه‌، حا، خا، عين‌، غين‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ اين‌ اشعار را در راه‌ برگشت‌ از عراق‌ به‌ طوس‌ گفته‌ كه‌ در بين‌ راه‌ متوجه‌مي‌شود شخصي‌ با لحن‌ خوش‌ قرآن‌ تلاوت‌ مي‌كند ولي‌ متأسفانه‌ اشتباه‌ مي‌خواند. خيلي‌مؤدبانه‌ به‌ او مي‌آموزد كه‌ قرآن‌ را صحيح‌ بخواند و في‌البداهه‌ اين‌ اشعار را مي‌سرايد كه‌ با اقبال‌عمومي‌ روبرو مي‌شود. (2) گر بيشتر از مرگ‌ طبيعي‌ مردي‌برخور كه‌ بهشت‌ جاوداني‌ بردي‌ ورز آنكه‌ در اين‌ شغل‌ قدم‌ نفشردي‌خاكت‌ برسر كه‌ خويشتن‌ آزردي‌ مضمون‌ شعر درباره‌ تسلط بر نفس‌ و آزاد ساختن‌ عقل‌ از اسارت‌ و تمايلات‌ حيواني‌ است‌. (3) لذات‌ دنيوي‌ همه‌ هيچ‌ است‌ نزد من‌در خاطر از تغيير آن‌ هيچ‌ ترس‌ نيست‌ روز تنعم‌ و شب‌ عيش‌ طرب‌ مراغير از شب‌ مطالعه‌ و روز درس‌ نيست‌ اين‌ شعر درباره‌ اهميت‌ درس‌ و مطالعه‌ است‌ كه‌ مي‌گويند خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ گفته‌ است‌.هر وقت‌ مشكلي‌ از او حل‌ مي‌شد حالت‌ وجد و نشاط به‌ او دست‌ مي‌داد و مي‌گفت‌ شاهزادگان‌كجايند كه‌ ببينند لذتي‌ را كه‌ من‌ احساس‌ مي‌كنم‌ بيشتر است‌ يا لذت‌هايي‌ كه‌ آنها از جهان‌ مادي‌مي‌برند؟ اين‌الملوك‌ و انباءالملوك ‌(4) اندر ره‌ معرفت‌ بسي‌ تاخته‌ام‌وندر صف‌ عارفان‌ سرافراخته‌ام‌ چون‌ پرده‌زر وي‌ دل‌ برانداخته‌ام‌بشناخته‌ام‌ كه‌ هيچ‌ نشناخته‌ام‌ مضمون‌ شعر بيانگر آن‌ است‌ كه‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ با آن‌ همه‌ فضل‌ و دانش‌ تواضع‌ وفروتني‌ را سرلوحه‌ كار خود مي‌داند: (5) چون‌ نقطه‌ اگر ساكن‌ يكجا شوي‌چون‌ دايره‌ گر محيط پيماي‌ شوي‌ از قسمت‌ خويش‌ پاي‌ بيرون‌ ننهي‌گر چون‌ سرپرگار همه‌ پا شوي‌ مضمون‌ شعر درباره‌ سرنوشت‌ هر فرد مي‌باشد و بي‌مناسبت‌ با مرگ‌ هلاكوخان‌ هم‌ نيست ‌(6) زين‌ گوشه‌ و ايوان‌ كه‌ برافراشته‌وين‌ خواسته‌ خلق‌ كه‌ برداشته‌ چه‌ فايده‌ بد ترا چو نايافته‌ كام‌بگذشتي‌ و اينها همه‌ بگذاشته‌اي‌ مضمون‌ شعر درباره‌ بي‌اعتباري‌ دنيا است‌ و اين‌ شعر درباره‌ يكي‌ از پادشاه‌ قهستان‌ است‌ كه‌ مردي‌جبار و ظالم‌ بوده‌ است‌. عمارتي‌ مي‌ساخت‌ كه‌ پايه‌اش‌ از ستم‌ و جور گذاشته‌ مي‌شود ولي‌ قبل‌از آنكه‌ ساختمان‌ به‌ اتمام‌ برسد او مي‌ميرد كه‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ اين‌ دو بيت‌ را انشاءمي‌كند و بر ايوان‌ عمارت‌ مي‌نويسد: (7) آن‌ قوم‌ كه‌ راه‌ بين‌ فتادند و شدندكس‌ را به‌ يقين‌ خبر ندادند و شدند آن‌ عقده‌ كه‌ هيچ‌ كس‌ نتانست‌ گشودهر يك‌ گرهي‌ بر آن‌ نهادند و شدند انسان‌ هر اندازه‌ كه‌ بيشتر در كشف‌ اسرار جهان‌ به‌ جستجو مي‌پردازد بهمان‌ نسبت‌ به‌ وسعت‌مجهولات‌ آگهي‌ پيدا مي‌كند و به‌ نمي‌دانم‌ها مي‌رسد كه‌ همين‌ درك‌ انسان‌ را به‌ تلاشهاي‌ پيگيرواميدارد. (8) اي‌ دوست‌ غم‌ جهان‌ فرسوده‌ مخوربيهوده‌ همي‌ غمان‌ بيهوده‌ مخور چون‌ بوده‌ گذشت‌ نيست‌ نابوده‌ پديدخوش‌ باش‌ و غم‌ بوده‌ و نابوده‌ مخور مضمون‌ شعر درباره‌ غنيمت‌ شمردن‌ لحظات‌ عمر است‌ با توجه‌ به‌ اينكه‌ انسان‌ قادر به‌ بدست‌آوردن‌ آنچه‌ كه‌ گذشته‌ نيست‌ و همچنين‌ از آينده‌ هم‌ اطلاعي‌ ندارد پس‌ بهتر كه‌ انسان‌ حال‌ راغنيمت‌ بشمارد. (9) ني‌ هر كه‌ بود عاشق‌ ديوانه‌ بودني‌ هر مرغي‌ سزاي‌ اين‌ دانه‌ بود صد قرن‌ بگردد نگردد پيدامردي‌ كه‌ بر نفس‌ خويش‌ مردانه‌ بود ادعاي‌ انسان‌ عارف‌ عاشق‌ بودن‌ به‌ حرف‌ نيست‌ بلكه‌ هر كسي‌ كه‌ از ميدان‌ عمل‌ سرافراز بيرون‌آيد مي‌تواند ادعا كند (10) نبود مهتري‌ چو دست‌ دهدروز تا شب‌ شراب‌ نوشيدن‌ يا غذاي‌ لذيذ خوردن‌يا لباس‌ لطيف‌ پوشيدن‌ من‌ بگويم‌ كه‌ مهتري‌ چه‌ بودگر تو اي‌ زمن‌ نيوشيدن‌ غمگنان‌ را زغم‌ رهانيدن‌در مراعات‌ خلق‌ كوشيدن‌ مضمون‌ شعر درباره‌ انساني‌ است‌ كه‌ به‌ فكر خودش‌ نباشد بلكه‌ به‌ فكر نفع‌ رساندن‌ به‌ ديگران‌باشد (11) زنهار كه‌ از براي‌ فرزندمعلول‌ و لئيم‌ دايه‌ مپسند خويي‌ كه‌ به‌ شير در بدن‌ رفت‌آن‌ دم‌ بود كه‌ جان‌ زتن‌ رفت‌ مضمون‌ شعر درباره‌ تأثير تربيت‌ است‌ كه‌ علاوه‌بر عامل‌ وراثت‌ عامل‌ محيط، پدر و مادر وديگران‌ نيز در انسان‌ تأثير مي‌گذراند. (12) نظام‌ بي‌ نظام‌ ار كافرم‌ خواندچراغ‌ كذب‌ را نبود فروغي‌ مسلمان‌ خوانمش‌ زيرا كه‌ نبودمكافات‌ دروغي‌ جز دروغي‌ يكي‌ از شوخي‌ها خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ با شخصي‌ به‌ نام‌ نظام‌ است‌ كه‌ ظاهرٹ از مخالفين‌خواجه‌ بوده‌ و ممكن‌ است‌ نظام‌الدين‌ عبدالملك‌ مراغي‌ باشد (13) اقبال‌ را بقا نبود دل‌ به‌ او مبندعمري‌ كه‌ در غرور گذاري‌ هبا بود ور نيست‌ باورت‌ زمن‌ اين‌ نكته‌ گوش‌ كن‌اقبال‌ را چو قلب‌ كني‌ لابقا بود اقبال‌ فردي‌ بوده‌ است‌ كه‌ هلاكو به‌ او اعتنا داشته‌ در يكي‌ از فرمانهاي‌ هلاكو به‌ او مي‌گويد آيانداي‌ امان‌ دادن‌ ما را نشنيدي‌؟ او مي‌گويد كه‌ من‌ مانند ديگران‌ نيستم‌ من‌ اقبال‌ هستم‌ و هميشه‌مايه‌ اقبال‌ خود و خانواده‌ هستم‌ كه‌ خواجه‌ نصير متوجه‌ اين‌ مطلب‌ ذوقي‌ مي‌شود كه‌ اقبال‌ رابرعكس‌ كنيم‌ لابقاء مي‌شود (14) اين‌ عمر كزو هست‌ ملالي‌ حاصل‌بگذشت‌ و نگشت‌ جزو بالي‌ حاصل‌ اين‌ غبن‌ مرا كشت‌ كه‌ مي‌بايد رفت‌ناكرده‌ در اين‌ جهان‌ كمالي‌ حاصل‌ انسان‌ در زندگي‌ بايد در پي‌ بدست‌ آوردن‌ كمالات‌ باشد و الا فرصتهاي‌ از دست‌ رفته‌ براي‌ انسان‌جز ضرر چيز ديگري‌ نيست‌. (15) گفتي‌ كه‌ گناه‌ به‌ نزد من‌ سهل‌ بوداين‌ كه‌ گويد كسي‌ كه‌ او اهل‌ بود علم‌ ازلي‌ علت‌ عصيان‌ كردن‌نزد عقلا زغايت‌ جهل‌ بود اين‌ شعر را خواجه‌ نصير در جواب‌ شعر خيام‌ سروده‌ كه‌ مضامين‌ جبري‌ دارد شعر خيام‌ بدينقراراست‌: من‌ مي‌خورم‌ و هر كه‌ چو من‌ اهل‌ بودمي‌ خوردن‌ من‌ به‌ نزد او سهل‌ بود مي‌ خوردن‌ من‌ حق‌ زازل‌ مي‌دانست‌گر مي‌ نخورم‌ علم‌ خدا جهل‌ بود س‌: اگر گويند علم‌ الهي‌ شامل‌ همه‌ اشياء است‌ كه‌ از آن‌ جمله‌ است‌ افعال‌ عباد پس‌ هر گاه‌ او ازازل‌ از كافر كفر، و از عاصي‌ عصيان‌ دانسته‌ باشد ايشان‌ خلاف‌ آنرا نتوان‌ كرد و اين‌

تاريخ ارسال: 1348/10/11

تعداد بازدید: 1084

نظر بدهید...
نظر خود را در فرم زیر وارد کنید
نام:
ایمیل:
نظر:
متن داخل تصویر را وارد نمایید:
کد امنیتی
 |